طولانى شدن كلام ، آن را تكرار نمىكنيم . فقط توضيح مىدهيم كه در نهج‌البلاغه در موارد بسيار ، موضوع صورتهاى نوعىِ مخلوقات و تركيبات مختلف آنها و دلالتشان بر وجود صانع حكيم و صفات جماليّهء او مطرح گرديده و هر يك از صورتهاى مختلف انواع به طور مستقل از آيات و نشانه‌هاى وجود واهب‌الصّوَر و خالق مصوِّر ، معرّفى و انديشه‌ها به آن جلب شده است . مثلًا عمدهء خطبهء 227 - كه قبلًا ذكر شد - مربوط است به شرح صورت مورچه و ملخ ، و اشاره به آسمان و هوا و باد و آب و ماه و آفتاب و گياه و درخت و آب و سنگ و كوه و دريا ، و اختلاف صورتهاى آبها كه همه را به حكمت و قدرت و صنعت خداوند صانع مستند فرموده است . يا در خطبهء 169 - كه پيش از اين ذكر شد - به تفصيل در مورد شكل و تركيب طاووس سخن رانده و بالأخره در ضمن خطبه‌هاى بسيار ، دربارهء حيوان و نبات و نجوم و خصايص آنها مطالبى بيان فرموده است . سه راه ديگر خداشناسى در نهج‌البلاغه يكى از سخنان معرفت‌بخش مولىالعارفين اميرالمؤمنين عليه السلام كه در بخش سوم نهج‌البلاغه روايت شده اين كلام است : عَرَفتُ اللَّهَ سُبحانَهُ بِفَسخِ العَزائِمِ ، وَ حَلِّ العُقودِ ، وَ نَقضِ الهِمَمِ . « 1 » در اين بيانات ، امام عليه السلام براى معرفت و خداشناسى سه راه ارائه فرموده است كه هر يك جداگانه براى رسيدن به معرفةاللَّه كافى است ، و اگرچه بزرگانى كه بر نهج‌البلاغه شرح نوشته‌اند و شرحهايشان در اختيار

--> ( 1 ) . نهج‌البلاغه ، حكمت 242 .